Pochodne węglowodorów Matura podstawowa
Matura rozszerzona
Szkoła średnia
+8
Pochodne węglowodorów – notatki
1. Co to są pochodne węglowodorów?
Pochodne węglowodorów to związki chemiczne powstałe, gdy jeden lub kilka atomów wodoru w węglowodorze zostaje zastąpionych innym atomem lub grupą atomów, zwykle zawierającą tzw. heteroatomy (np. O, N, Cl).
Schemat:
Węglowodór → podstawienie H → powstanie grupy funkcyjnej
2. Rodzaje pochodnych węglowodorów
2.1 Halogenki węglowodorowe
Zawierają atom halogenu (F, Cl, Br, I) zamiast wodoru.
Przykład: CH₄ → CH₃Cl (chlorek metylu)
Cechy: często ciekłe o charakterystycznym zapachu, reagują w reakcjach substytucji.
2.2 Alkohole
Zawierają grupę –OH.
Wzór ogólny: R–OH
Przykłady: CH₃OH (metanol), C₂H₅OH (etanol)
Cechy: polarne, krótkie łańcuchy dobrze rozpuszczalne w wodzie, reagują z kwasami i zasadami.
Rodzaje alkoholi:
1° (OH przy węglu połączonym z jednym innym węglem)
2° (OH przy węglu połączonym z dwoma węglami)
3° (OH przy węglu połączonym z trzema węglami)
2.3 Aldehydy
Zawierają grupę –CHO na końcu łańcucha.
Przykład: CH₃CHO (aldehyd octowy)
Cechy: utleniają się do kwasów karboksylowych, reagują z alkoholami tworząc hemiacetale.
2.4 Ketony
Zawierają grupę >C=O wewnątrz łańcucha.
Przykład: CH₃COCH₃ (aceton)
Cechy: dobrze rozpuszczalne w wodzie, reagują z reduktorami.
2.5 Kwasy karboksylowe
Zawierają grupę –COOH.
Przykład: HCOOH (kwas mrówkowy), CH₃COOH (kwas octowy)
Cechy: kwasowe, tworzą sole i estry, reagują z zasadami.
2.6 Estry
Powstają z kwasów karboksylowych i alkoholi, zawierają grupę –COO–.
Przykład: CH₃COOCH₃ (octan metylu)
Cechy: często pachną owocowo, dobrze rozpuszczalne w rozpuszczalnikach organicznych.
2.7 Aminy
Zawierają grupę –NH₂ (lub –NHR, –NR₂).
Przykład: CH₃NH₂ (metyloamina)
Cechy: zasadowe, reagują z kwasami, często lotne.
2.8 Amidy
Zawierają grupę –CONH₂.
Przykład: HCONH₂ (formamid), CH₃CONH₂ (acetamid)
Cechy: stabilne, mogą tworzyć wiązania wodorowe, słabo rozpuszczalne w wodzie.
3. Wybrane reakcje pochodnych węglowodorów
Związek Przykładowa reakcja Typ reakcji
Halogenek CH₃Cl + NaOH → CH₃OH + NaCl substytucja
Alkohol CH₃CH₂OH + Na → CH₃CH₂ONa + ½ H₂ reakcja z metalami
Aldehyd CH₃CHO + [O] → CH₃COOH utlenianie
Keton CH₃COCH₃ + H₂/Pd → CH₃CH₂CH₃ redukcja
Kwas CH₃COOH + NaOH → CH₃COONa + H₂O neutralizacja
Ester CH₃COOH + CH₃OH ⇌ CH₃COOCH₃ + H₂O estryfikacja
Amina CH₃NH₂ + HCl → CH₃NH₃Cl neutralizacja
4. Jak skutecznie uczyć się pochodnych węglowodorów
Rób tabelki: rodzaj pochodnej, wzór, przykłady, grupa funkcyjna.
Rysuj wzory chemiczne zamiast uczyć się ich na pamięć.
Koloruj grupy funkcyjne i łańcuchy, żeby łatwiej je rozróżniać.
Łącz teorię z praktyką – obserwuj reakcje w eksperymentach lub filmach edukacyjnych.
Powtarzaj regularnie – lepiej kilka krótkich sesji niż jedna długa.
Czytaj więcej 
